KAPI TUATUA TIKATIKĀI NO TE AU MAPU ANGAANGA

E au ngai angaanga tetai kare koe e tika‘ia kia angaanga ki reira, mei te mea e, tei raro ake koe i te uki 15 mataiti. Na toou pu ona e angaanga ra koe nana, e rave i te akapāpu meitaki e, auraka koe e angaanga ki tetai ua atu o teia au ngai o ta ratou ngai angaanga, me tei raro ake koe i te uki 15 mataiti, me

• Te teatea-mamao‘ia ra te au apinga, me kare ra, te maani‘ia ra no te apai ka oko
• Te raveia ra te angaanga maani apinga
• Te raveia ra te angaanga taritari rakau, me kare ra, te paripari rakau
• Te raveia ra tetai ua atu angaanga, penei, te ka riro i te akatupu i te kino kia koe.

Me tei roto ra koe i te pia opati te ngai i angaanga tinamou ei i te au atianga ravarai, me kare ra, i tetai ngai no te okooko apinga ua, kare teia au akanoo‘anga e, no te reira au ngai angaanga.

ME TEI RARO AKE KOE I TE UKI 15 MATAITI, KARE KOE E TIKA‘IA KIA RAVE I TETAI ANGAANGA, PENEI, TE KA AKATUPU I TE KINO KIA KOE

Na te tangata e angaanga ra koe nana, e raverave akapāpu e, auraka rava koe e tātāki apinga teima‘a, me kare ra, e rave i tetai angaanga te ka akatupu i te kino ki toou ora‘anga. I tetai taime, ko te tangata e angaanga ra koe nana, te ka kite e, eaa te au angaanga te ka akatupu i te kino kia oe, e te au angaanga kare e kino e tupu. I tetai au taime ra, ko koe rai te ka kite meitaki no teia.

Kia maara ua rai ia koe e, auraka koe e rave i tetai angaanga tei manako koe e, penei, ka tupu te kino kia koe, me kare ra, ki tetai aronga ke. E ui koe ki te tangata akara akateretere i taau angaanga (supervisor), me kare ra, ki te tangata e angaanga ra koe nana, ma te kore koe e akamata akaou i te rave i te angaanga, kia pāpu meitaki na mua ia koe e, e angaanga meitaki te reira kia rave koe, e kare e kino e tupu.

ME TEI RARO AKE KOE I TE UKI MATAITI 15, KARE KOE E TIKA‘IA KIA RAVE ANGAANGA I RUNGA I TE MATINI.

Na te tangata e angaanga ra koe nana, e raverave akapāpu e, auraka rava koe e rave i tetai angaanga, me kare ra, e tauturu i tetai angaanga te ka raveia ki runga i te matini. Kare koe e tā-angaanga, me kare ra, e tāmā i tetai ua atu matini, tetai ua atu apinga uira matini, me kare ra, tetai ua atu matini angaanga.

ME TEI RARO AKE KOE I TE UKI MATAITI 15, KARE KOE E TIKA‘IA KIA AKAORO, ME KARE RA, KIA KAKE KI RUNGA I TE TEREKETA (TRACTOR), ME KARE RA, KI RUNGA I TETAI UA ATU O TE AU APINGA AKAORO.

Na te tangata e angaanga ra koe nana, e raverave akapāpu e, me tei raro ake toou uki mataiti i te 15, e, ia koe i te ngai angaanga, auraka rava koe:

• e akaoro i tetai apinga akaoro; me kare ra
• e kake ki runga i tetai apinga akaoro e kika apinga ra, me kare ra, tei atui tapeka‘ia ki tetai apinga ke mai; me kare ra
• e kake ki runga i tetai apinga e kika‘ia ra, me kare ra, tei atui tapeka‘ia ki tetai apinga akaoro ke mai. Ko ta matou e tuatua nei no te aite‘anga i te “apinga akaoro”, kare e ko te motoka e te toroka, te patikara matini, e tetai au apinga akaoro e 700 kirokaramu ki raro mai te teima‘a me paunu‘ia, mari ra, ko te tereketa (tractor), e tetai ua atu apinga angaanga na te matini e akanekeneke aere i te ngai angaanga.

E akanoonoo‘anga takake tetai no te uki tamariki mapu 12 mataiti tere atu ki runga, e, te rave ra ratou i te angaanga tanutanu no tetai tuatau tei akatinamou‘ia (contracted agricultural work), e ka tika‘ia koe i te akaoro, me kare ra, i te kake ki runga i te tereketa, ina ra, mei te mea ua e, kua oti koe i te tereni‘ia, me kare ra, te tereni‘ia ra koe no te rave i te reira.

KARE TE UKI TAMARIKI I RARO AKE I TE 16 MATAITI, E TIKA‘IA KIA ANGAANGA I TE PO

Me tei raro ake koe i te uki o te tamariki 16 mataiti, kare koe e tika‘ia i te angaanga mei te ora 10 i tetai ua atu po, ki te ora 6 i te popongi ake. Na te tangata e angaanga ra koe nana, e akapāpu tinamou e, kare koe e angaanga i te reira tuatau, mari ua, mei te mea e, e akanoonoo‘anga ture angaanga tetai tei oti i te akanoo‘ia e, ka rave pera‘ia te reira angaanga. E ui koe i te akapāpu ki te tangata e angaanga ra koe nana, me kare ra, ki te Tipatimani o te Angaanga, no te au ture o te akanoonoo‘anga angaanga.

TE AU MAPU RAVE ANGAANGA NO TETAI TUATAU TEI AKATINAMOU‘IA (CONTRACTORS)

Ka akamata a te ra 1 o Aperia, 2009, teia au ture i te akateretere i te angaanga a te au mapu e rave angaanga ra no tetai tuatau tinamou. Me ka pati‘ia atu koe kia rave i te angaanga no tetai tuatau tinamou, e mea tau kia uriuri manako koe na mua ki tetai tangata mamaata, e/me kare ra, ki te Tipatimani o te Angaanga.

KARE E TIKA‘IA TE AU ARONGA ATORO AKARAKARA (VISITORS)

Me tei raro ake koe i te uki 15 mataiti, kare koe e tika‘ia kia tomo atu ki tetai ngai angaanga mei te mea e

• Te teatea-mamao‘ia ra tetai au apinga, me kare ra, te maani‘ia ra, no te apai ka oko
• Te raveia ra te angaanga akatu are
• Te raveia ra te angaanga taritari, me kare ra, te paripari rakau
• Te raveia ra tetai ua atu angaanga i roto i te reira ngai, penei, te ka riro i te akatupu i te kino kia koe.

Kare teia akamatakite‘anga e akanoo‘ia mei te mea e –

• tei roto koe i te au ngai e putuputu ana te iti tangata i te tomo ki reira
• na tetai tangata mamaata e akono tiaki ra ia koe i te au atianga ravarai
• tei roto koe i te opati, me kare ra, i tetai ngai i roto i reira, no te okooko apinga ua.

Kare te aronga atoro akarakara i raro ake i te uki mataiti 15, e tika‘ia kia akaoro, me kare ra, kia kake ki runga i te au tereketa, me kare ra, i te au apinga akaoro mei te matini tātāki au apinga mamaata ki runga (fork lifts). E akanoonoo‘anga takake tetai no te uki tamariki mapu 12 mataiti tere atu ki runga, e te rave ra ratou i te angaanga tanutanu no tetai tuatau tei akatinamou‘ia (contracted agricultural work), e ka tika‘ia ratou i te akaoro, me kare ra, i te kake ki runga i te tereketa, ina ra, mei te mea ua e, kua oti ratou i te tereni‘ia, me kare ra, te tereni‘ia ra ratou no te rave i te reira.

Me kare koe i pāpu meitaki i tetai ua atu o toou au tika‘anga i te ngai angaanga, atoro‘ia atu te www.dol.govt.nz, me kare ra, kapiki‘ia atu te Tipatimani o te Angaanga ki runga i te numero 0800 20 90 20.

E tauturu akamarama ua teia au tuatua akakitekite, e penei, kare e tau meitaki no te au turanga angaanga katoatoa. Auraka e akariro i teia e, ko te oronga anga tuanga tauturu akamarama no te ture, me kore ra, no te au kite pakari tūkētūkē.

ISBN 978-0-478-28173-6

Kia marama meitaki koe i toou au tika‘anga!